Hátíðarhöld stéttarfélaganna standa nú yfir á Fosshótel Húsavík og er fullur salur af fólki. Hátíðarhöldin hófust kl. 14:00 með ávarpi varaformanns Framsýnar sem er Ósk Helgadóttir. Hér að neðan má lesa ávarpið:
Verið öll hjartanlega velkomin á hátíðarhöld stéttarfélaganna. „Styrkur okkar er velferð allra“ eru kjörorð dagsins í dag.
Frá árinu 1923 hefur 1.maí verið haldinn hátíðlegur á Íslandi sem baráttudagur launafólks og hann hefur verið löggiltur frídagur hér á landi síðan árið 1966. Dagurinn gegnir veigamiklu hlutverki til þess að vekja athygli á stöðu launþega í samfélaginu og þeirri stöðugu baráttu sem þarf að etja til að stuðla að hagsmunum þeirra. Hann minnir okkur á þá sigra sem launþegar hafa unnið í gegnum tíðina með því að standa saman og berjast þar til úrbótum hefur verið náð. Úrbótum er varða kaup, kjör, réttindi og jafnrétti svo eitthvað sé nefnt.
Helstu kröfur göngufólks í fyrstu 1.maí göngunni í Reykjavík fyrir rúmum 100 árum voru: „Laun sem duga fyrir framfærslu, styttri vinnuvika, atvinnubætur gegn atvinnuleysi, örorkutryggingar, slysatryggingar, full borgaraleg- félagsleg og stjórnmálaleg réttindi fyrir fátækt fólk, bygging Landsspítala og heilnæmar og rúmgóðar íbúðir.“
Á gulnuðum blöðum sögunnar er er auðvelt að sjá fyrir sér alþýðufólk þess tíma. Ég sé þau fyrir mér bogin í baki og hnjám, hokin af langvarandi þrælkun og misrétti. En ég skynja jafnframt hvernig fólkið sem hafði borist fram á botni sögunnar um aldir kemur upp á yfirborðið og lætur til sín taka. Ísland var fátækt land og það var mjög einsleitt. Fæstir höfðu kost á að fara í langskólanám. Verkamannavinna var oft skelfilegt strit og vinnuvikan mun lengri en nú. Verkafólk var nánast réttindalaust og alfarið undir hælnum á atvinnurekendum með lífsviðurværi sitt, ef það var svo heppið að á annað borð fá vinnu.
Launamunur kynja var mikill og konur voru upp til hópa við heimilisstörf, þar sem karlar tóku lítinn sem engan þátt. Konur voru ekki á þingi eða í forystu í atvinnulífi. Sjómennska var stunduð við háskalegar aðstæður og fjöldi karla drukknaði í hafi á hverju ári. Fjöldi barna dó, úr sjúkdómum eða af slysförum. Húsnæðismál voru í miklum ólestri, margt fólk bjó oft saman í þröngum og lélegum húsum. Ég held að fæst okkar langi til að fara aftur til þess tíma.
Þau sem tóku þátt í fyrstu kröfugöngu verkalýðsins 1. maí 1923 dreymdi stóra drauma um mannsæmandi líf og það sem meira var, þau fylgdu draumum sínum eftir af festu. Það kostaði oft átök, en dropinn holar steininn og með tímanum tókst að bæta líf þúsunda einstaklinga – og tryggja okkur sem á eftir komum betra líf.
Einhver hugsað eflaust af hverju ég sé að tala um það sem gerðist fyrir 100 árum. Jú, það er nefnilega þannig að fortíðin gegnir lykilhlutverki í samtímanum, skilningur á fortíðinni minnir á það að þjóðfélagið er á stöðugri hreyfingu og jafnframt það að ekkert gerist af sjálfu sér. Stólpar þess velferðarsamfélags sem við viljum svo gjarnan kenna okkur við voru byggðir upp af verkalýðshreyfingunni ásamt félagslegum öflum í stjórnmálum um miðja tuttugustu öldina og var þá byggt á baráttu fyrri tíðar fólks. Þá var lagður grunnur að þeirri hugsun að öll ættu að hafa rétt til heilbrigðisþjónustu, til mennta, til að geta ferðast um, til frístunda, til þess að njóta náttúrunnar o.s.frv. óháð efnahag hvers og eins. Áherslan var á velferð fyrir öll „frá vöggu til grafar .“ Sem þýddi að allir þegnar samfélagsins ættu að sitja við sama borð og njóta jafnt þeirra þjónustu sem í boði væri hverju sinni. Inn í gangverk samfélagsins voru byggðir hvatar í þessa veru, en þessum hvötum og þeim markmiðum sem samfélagið setur sér er líka hægt að breyta.
Líklega má segja að verkalýðsbaráttan í dag sé að miklu leyti varnarbarátta, þar sem stöðugt er verið að sækja að réttindum fólks. Það er þrengt að kjörum alþýðunnar og við berjumst við auðsöfnun sérhagsmunaafla þar sem markaðshyggja nýfrjálshyggjunnar hefur læðst aftan að okkur. Við sitjum eftir með hærri skatta og gjaldtöku fyrir veikari opinbera þjónustu.
Það er ekki lengur almannahagur eða mannlegar þarfir sem vísar veginn, heldur eru það markaðsöflin sem stjórna ferðinni. Allt fer á markað. Þessi nýfrjálshyggjustefna hefur sett æ meiri svip á samfélag okkar, aðgangur að þjónustu sem áður var öllum opin er í vaxandi mæli háður fjárráðum hvers og eins. Það kostar að vera gamall, það kostar að vera veikur og það kostar að njóta náttúrunnar. Og náttúran okkar er til sölu. Fyrir hverja er þá velferðarsamfélagið ? Rétta svarið er: „Fyrir þá sem geta borgað.
Viljum hafa hlutina á þennan veg. Ætlum við að gefa eftir sæti okkar við borðið þar sem mótuð er framtíðarsýn um það samfélag sem við viljum búa í – og fyrir þau sem á eftir okkur koma. Sjáum við fyrir okkur samfélag byggt á velferð, jafnrétti og jöfnuði, líkt og forverar okkar gerðu ? Líklega hefur aldrei verið nauðsynlegra en einmitt nú á umbyltingatímum tækni og gervigreindar að tapa ekki sjónum á rótunum. Og við þurfum öll að taka þar þátt. „Styrkur okkar er velferð allra“.
Kæru gestir
Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Hér á eftir munu listamenn sem flestir, þó ekki allir, eru af þingeysku bergi brotnir, koma fram og skemmta okkur, auk þess sem formaður Framsýnar, mun flytja hátíðarræðu dagsins. Með þessum orðum set ég hátíðarhöldin 1. maí. Góða skemmtun.